Binnenalster
Lombardsbrücke

Verbinden én scheiden. De Lombardsbrücke vormt de overgang tussen de luxe aan de Binnenalster en de recreatie aan de Außenalster.

De brug is gebouwd voor voetgangers, auto- en treinverkeer, op de plek van de oude stadsverdediging. Daarmee biedt ze veel aanknopingspunten voor Hamburg als waterstad: ze combineert verbinding en scheiding, onder meer door de relatie tussen de architectuur van de brug en het oude stadsgedeelte. In dit onderzoek worden de brug en haar geschiedenis geanalyseerd aan de hand van de basisbegrippen context, tijd, opgave en perceptie (Havik et al., 2025). Die begrippen helpen om inzicht te krijgen in de relatie tussen de brug en het belang van water voor Hamburg.

Het karakter van een echte “waterstad” wordt gekenmerkt door de integratie van water in de dagelijkse omgang van de stad. Daarvoor zijn een goed georganiseerde infrastructuur en flexibiliteit nodig. In dit onderzoek wordt gekeken hoe de basisbegrippen daarop van toepassing zijn. Eerst komt de ontwikkeling van de brug en haar relatie tot het water door de tijd heen aan bod. Daarna volgen de bevindingen per basisbegrip, gevolgd door een vergelijking tussen de infrastructuur en ontwikkeling in Rotterdam en Hamburg.

Molenvijver, stadswal en bruggenpaar

Door de tijd heen veranderde de functie van deze plek mee met de behoeften van de stad – steeds met het water als bron of als middel.

I

Fase 1 1190 – 1625

Van molenvijver tot vestingstad

Aan het einde van de twaalfde eeuw werd de Alster voor het eerst afgescheiden, met een dam bij de Reesendamm (1190). Die dam dreef graanmolens aan en hield een drinkwaterreservoir binnen de stad; zo ontstond de Alster als grote molenvijver. De locatie was perfect gelegen om het water voor de stad te laten werken (Museum für Hamburgische Geschichte, z.d.)(Freie und Hansestadt Hamburg, z.d.-b).

Rond 1600 was Hamburg uitgegroeid tot een volwaardige handelsstad. Om de stad te verdedigen was een stenen muur nodig. Door de indeling van de stad en de handel langs de Alster was het belangrijk de Binnenalster binnen de stadsverdediging te leggen. Tussen 1616 en 1625 werd de vestingring aangelegd onder leiding van Johan van Valckenburgh, een beroemde vestingontwerper, op het tracé waar nu de Lombardsbrücke ligt (Hamburg.de, z.d.-b). De afkadering van de Binnenalster was dus van groot belang voor Hamburg als handelsstad die over het water transporteerde.

II

Fase 2 1820 – 1963

Van stadswal tot bruggenpaar

In 1802 werden de eerste verdedigingswerken verwoest toen ze niet meer opgewassen waren tegen de wapens van die tijd; vanaf 1820 haalde de stad de muren neer en verving ze door groene parken. De brug bleef daarbij steeds een verbinding tussen de stukken groen (Hamburg.de, z.d.-b). Die verbinding liep eerst over een houten brug, in 1865–1868 vervangen door een stenen brug (Nüthen Restaurierungen, z.d.). De stenen brug was nodig voor de verbindingsspoorlijn tussen Altona en Hamburg. Toen Altona in 1864 onderdeel werd van Pruisen, groeide de handel door de stad sterk (Die Zeit, 2014).

De brug, ontworpen door bouwinspecteur Johann Hermann Maack (Kulturkarte, z.d.)(Stiftung Historische Museen Hamburg, z.d.), was ook een architectonische verbinding: een neorenaissance-stijl met drie korfbogen uit baksteen en natuursteen, die verwijst naar imposante Hamburgse bebouwing zoals het Rathaus (1897). Rond 1950 kon de brug de drukte niet meer aan en kwam ernaast de Neue Lombardsbrücke (1953), in 1963 vernoemd tot Kennedybrücke (Deutsche Digitale Bibliothek, z.d.)(Verbeek, z.d.). Tussen de brugdekken ligt een park van de Alsterparken; zo ontstaat de overgang van het zakelijke, handeldrijvende water naar het rustigere recreatiewater.

Hamburg en Rotterdam

Om de infrastructurele behoeften te begrijpen die het belang van de Lombardsbrücke bepaalden, wordt ze vergeleken met bruggen in een stad van vergelijkbare handelsgrootte: Rotterdam.

Afb. 6–9 Rotterdam: de Willems- en Erasmusbrug overspannen de hele Nieuwe Maas. Vergelijkingsbeelden Rotterdam.

De brug werkt op twee niveaus: ze brengt verkeer over het water en maakt de overgang tussen Binnenalster en Außenalster zichtbaar. Water ordent hier routes, zichtlijnen en stadsdelen. Juist daardoor past de Lombardsbrücke in het beeld van Hamburg als waterstad.